Dwie krople się złączą
teraz jedna szybsza ginie
gdzieś za horyzontem
Reguły 25.05.2026 melancholijne patrzenie przez okno
Jasność za mgłą,
jakby słońce zapomniało
drogi do nieba
Gdy zaufasz raz,
Światło płonie w twym sercu,
Zgasło – zimny pył.
Gdzieś w Polsce 17.05.2026 – Zaufanie jest jak zapałka drugi raz jej nie odpalimy.
Sklepienie z liści —
pieśń spada jak krople rosy,
żółty cień przemknął
Mąkolno 14.05.2026 – Wilga
Wilga w koronach
jakby śmiała się z ludzi
którzy jej szukają
Złoto wśród liści,
fletem budzi jasny maj,
lecz wzrok jej nie zna.
Mąkolno 15.05.2026 – Wilga
Mgła nie wie, czy jest —
jej granica to brzeg trawy
i moje milczenie.
Mąkolno, 16.05.2026 – Jezioro we mgle
Zobacz moje portfolio rysunkowe:
Portfolio – Rysunki Wojciecha Domińczaka
Haiku – historia
Haiku ($俳句$) to jedna z najbardziej rygorystycznych, a zarazem najpopularniejszych form poetyckich na świecie. Choć współcześnie kojarzy się z miniaturą o strukturze 5-7-5 sylab, jego ewolucja trwała kilkaset lat – od towarzyskiej zabawy słownej japońskich elit, aż po głęboko zakorzenioną w filozofii zen poezję kontemplacyjną.
Oto precyzyjna kronika rozwoju tej formy literackiej.
Korzenie: Od Renga do Haikai (VIII – XVI wiek)
Historia haiku nie zaczyna się od samodzielnego trzywiersza, lecz od znacznie dłuższych form poetyckich.
- Tanka i Renga: W dawnej Japonii (okresy Heian i Kamakura) popularna była poezja wielozwrotkowa – renga ($連歌$), tworzona grupowo. Pierwszy uczestnik układał strofę otwierającą o strukturze 5-7-5 mor (japońskich jednostek fonetycznych, zbliżonych do sylab), zwaną hokku ($発句$). Kolejny dopisywał wersy 7-7, następny znów 5-7-5 i tak powstawał długi poemat.
- Haikai no Renga: Z czasem dworski, sztywny styl renga zaczął nudzić młodszych twórców. W XVI wieku narodził się nurt haikai no renga (w skrócie: haikai), co dosłownie oznacza „żartobliwą pieśń wiązaną”. Wprowadzono do niej język potoczny, humor, grę słów oraz tematykę z życia codziennego zwykłych ludzi. Kluczowym elementem wciąż pozostawała strofa otwierająca – hokku.
Krystalizacja Formy: Epoka Matsuo Bashō (XVII wiek)
Przełomem w historii formy było odrzucenie czysto żartobliwego charakteru haikai na rzecz głębi duchowej. Proces ten spersonalizował najwybitniejszy mistrz w historii japońskiej literatury – Matsuo Bashō (1644–1694).
Bashō uczynił z dotychczasowej strofy otwierającej (hokku) autonomiczne, głębokie dzieło sztuki. Pod wpływem filozofii buddyzmu zen, taoizmu oraz samotnych podróży po Japonii, nadał tej formie cechy, które do dziś definiują klasyczne haiku:
- Kigo ($季語$): Słowo kluczowe jednoznacznie wskazujące na porę roku (np. żaba = wiosna, śnieg = zima, cykada = lato).
- Kireji ($切れ字$): „Słowo cięcia” – japońska partykuła pełniąca funkcję werbalnego znaku przestankowego, która dzieli utwór na dwie części, tworząc między nimi napięcie lub olśnienie (satori).
- Zasada Karumi: Lekkość formy maskująca głębokie, egzystencjalne przesłanie.
To właśnie z tego okresu (1686 r.) pochodzi najsłynniejsze hokku świata autorstwa Bashō:
古池や (Furu ike ya) — Stary staw (cięcie: ya)
蛙飛び込む (Kawazu tobikomu) — Wskakuje żaba
水の音 (Mizu no oto) — Plosk wody
[ Dawna Renga / Haikai ]
│
├──► Hokku (Strofa otwierająca: 5-7-5) ───┐
│ ├──► Ewoluuje w samodzielne Haiku
└──► Dalsze strofy (7-7, 5-7-5…) ───────┘
Wielcy Mistrzowie Klasyczni (XVIII – XIX wiek)
Po śmierci Bashō forma hokku rozwijała się w kilku kierunkach dzięki trzem kolejnym filarom japońskiej poezji:
- Yosa Buson (1716–1783): Wybitny malarz i poeta. Przesunął akcent z duchowości zen na niezwykle plastyczny, zmysłowy i malarski detal. Jego utwory były jak miniaturowe pejzaże uwiecznione słowem.
- Kobayashi Issa (1763–1828): Poeta o tragicznym życiorysie, który wprowadził do formy ogromną dozę empatii, humanitaryzmu oraz czułości wobec „małych braci” – pająków, much, żab i ślimaków. Jego styl był prosty, ciepły i bliski sercu zwykłego człowieka.
Masaoka Shiki i Narodziny Nowoczesnego „Haiku” (Koniec XIX wieku)
Pod koniec XIX wieku, w erze modernizacji Japonii (okres Meiji), tradycyjne hokku zaczęło kostnieć. Uratował je poeta i krytyk literacki Masaoka Shiki (1867–1902).
To Shiki dokonał formalnego i ostatecznego oddzielenia strofy 5-7-5 od jej wielozwrotkowych korzeni. W 1892 roku oficjalnie wprowadził termin „Haiku” (będący zrostem słów haikai oraz hokku), sankcjonując tę formę jako całkowicie niezależny gatunek literacki.
Shiki zrewolucjonizował też estetykę, wprowadzając zasadę shasei ($写生$) – „szkicowania z natury”. Twierdził, że poeta powinien porzucić literackie klisze i opisywać rzeczywistość dokładnie taką, jaka jest, bez ubarwień i zbędnej metafizyki.
Podsumowanie Ewolucji Parametrów Formy
| Epoka / Formacja | Nazwa | Główny Cel | Cechy Charakterystyczne |
| VIII – XVI w. | Renga / Hokku | Towarzyska gra, rozrywka | Sztywne reguły, wieloautorstwo |
| XVII w. (Bashō) | Haikai / Hokku | Kontemplacja, duchowość | Filozofia zen, kigo (sezonowość), kireji |
| Koniec XIX w. (Shiki) | Haiku | Realizm, dokumentacja | Zasada shasei (szkic z natury), niezależny gatunek |
| XX – XXI w. (Świat) | Haiku międzynarodowe | Uchwycenie chwili (Insight) | Elastyczność sylabiczna, uniwersalizm |
Dziś współczesne haiku dzieli się na klasyczne (ściśle trzymające się rygoru 5-7-5 oraz motywu przyrody) oraz nowoczesne / międzynarodowe, które nadrzędnie traktuje zasadę ekonomii słowa i tzw. haiku moment – błyskawiczne, fotograficzne wręcz utrwalenie ulotnej sekwencji rzeczywistości.
Jak pisać Haiku
Pisanie haiku to niezwykły trening uważności. Ta japońska miniatura poetycka nie polega na szukaniu skomplikowanych metafor czy rymów – jej celem jest uchwycenie ulotnej chwili i zamknięcie jej w jak najprostszych słowach. To poetycka fotografia.
Poniższy poradnik przeprowadzi Cię krok po kroku przez zasady tworzenia haiku, od reguł klasycznych po nowoczesne podejście.
Krok 1: Zrozumienie struktury (Trzy proste wersy)
W klasycznym ujęciu haiku składa się z 17 sylab podzielonych na trzy wersy w układzie: 5-7-5.
Współczesna uwaga: Japońskie jednostki dźwiękowe (mor) są krótsze niż polskie sylaby. Dlatego pisząc po polsku, nie musisz kurczowo trzymać się matematycznego rygoru 5-7-5, jeśli ma to brzmieć sztucznie. Najważniejsza jest zwięzłość – utwór powinien dać się przeczytać na jednym spokojnym wydechu.
❌ Przykład złego haiku (częsty błąd początkujących):
Jesień już przyszła, (5)
smutek w moim sercu drży, (7)
płaczę za tobą. (5)
Dlaczego to NIE JEST haiku? Ponieważ skupia się na nazywaniu emocji wprost, jest przegadane i brakuje mu konkretnego obrazu z natury.
Krok 2: Znajdź swój „Kigo” (Kotwica w czasie)
Klasyczne haiku zawsze osadzone jest w konkretnym momencie roku. Służy do tego kigo – słowo-klucz, które bez nazywania miesiąca mówi czytelnikowi, kiedy dzieje się akcja.
- Wiosna: pąki, żaba, jaskółka, topniejący śnieg, bocian.
- Lato: cykada, burza, komar, upał, dojrzałe truskawki.
- Jesień: spadający liść, mgła, odlot ptaków, dynia, rdest.
- Zima: mróz, wrony, szron, naga gałąź, kominek.
📝 Przykłady z użyciem kigo:
Ciepły, letni deszcz – na liściu chrzanu siedzi zielona żaba.
Pierwszy przymrozek – w suchych trawach ogrodu błyszczy pajęczyna.
Krok 3: Zastosuj „Kireji” (Zasada cięcia i zderzenia dwóch obrazów)
Dobre haiku nie jest jednym ciągłym zdaniem. Składa się z dwóch elementów, które zostają ze sobą zestawione (zderzone) w trzecim wersie lub na przełamaniu linii. To tzw. kireji (słowo cięcia).
Najlepsza struktura to: Obraz A + Obraz B = Nagłe Olśnienie (Satori).
📝 Przykład zderzenia obrazów:
Stara, pusta łódź. (Obraz A – statyczny)
Nagle na zmurszałą burtę
siada biała czapla. (Obraz B – dynamiczny, który ożywia całość)
Krok 4: Pisz zmysłami, odrzuć metafory
W haiku nie piszemy: „było mi smutno”, ani „drzewa płakały krwawymi łzami”. Pokazujesz czystą rzeczywistość, a emocje mają narodzić się w głowie czytelnika same. Używaj wzroku, słuchu, zapachu i dotyku.
- Zamiast: „Jest bardzo zimno”
- Napisz: „Skrzypienie śniegu pod butem”
- Zamiast: „Czuję samotność”
- Napisz: „Dwa kubki na stole, jeden zimny”
📝 Przykłady zmysłowe:
Zapach skoszonej trawy. (Zapach)
W cieniu starej jabłoni (Wzrok/Dotyk)
brzęczenie pszczoły. (Słuch)
Krok 5: Redaguj i skracaj (Trening zwięzłości)
Napisanie pierwszej wersji to dopiero początek. Haiku wymaga cięcia zbędnych słów. Usuwaj zaimki (mój, twój, ta, ten), spójniki i niepotrzebne przymiotniki.
Wersja robocza (przegadana):
Idę sobie rano ścieżką do lasu i nagle widzę, że na pajęczynie wiszą małe, poranne kropelki rosy.
Wersja po redakcji (czyste haiku):
Leśna ścieżka.
W sieci pająka lśnią
krople rosy.
💡 Galeria inspiracji – gotowe przykłady do analizy
Żeby lepiej poczuć ten klimat, przyjrzyj się poniższym trójwierszom podzielonym na kategorie:
Codzienne chwile (Haiku miejskie)
Sygnał SMS-a. Na ekranie telefonu odbicie chmury.
Poranna kawa. Ciepła para unosi się nad chłodnym pokojem.
Pejzaż i przyroda
Wietrzny wieczór. Cienie tańczą na ścianie starej stodoły.
Noc nad jeziorem. Księżyc kołysze się cicho na grzbietach fal.
🛠️ Twoje pierwsze zadanie domowe:
Wyjdź na zewnątrz (albo wyjrzyj przez okno). Złap jeden, konkretny szczegół: ptaka na parapecie, kroplę deszczu na szybie, liść niesiony przez wiatr. Zapisz to w trzech krótkich linijkach bez używania metafor. Gratulacje – właśnie tworzysz swoje pierwsze haiku!
Wybór Haiku wg Czesława Miłosza
„Wybór haiku” w tłumaczeniu i opracowaniu Czesława Miłosza (wydany po raz pierwszy w 1992 roku, a w rozszerzonej wersji jako „Haiku” w roku 2000) to jedna z najważniejszych i najbardziej ikonicznych pozycji w polskiej recepcji dalekowschodniej poezji.
Noblista nie tylko przetłumaczył (głównie z przekładów angielskich, m.in. R.H. Blytha) utwory wielkich japońskich mistrzów, ale opatrzył je głębokim, autorskim komentarzem filozoficzno-literackim.
Oto syntetyczne streszczenie i najważniejsze punkty tego dzieła:
1. Główna idea i intencja Miłosza
Dla Czesława Miłosza haiku nie było jedynie egzotyczną ciekawostką lingwistyczną czy zabawą w liczenie sylab. Poeta widział w tej formie lekarstwo na kryzys współczesnej literatury Zachodu, która jego zdaniem stała się zbyt egocentryczna, przegadana i odklejona od rzeczywistości.
Miłosz szukał w haiku tzw. „epifanii” – nagłego błysku, w którym rzecz ukazuje się dokładnie taką, jaka jest, oczyszczona z ludzkich projekcji, teorii i intelektualnego nadmiaru.
2. Antropologia czterech wielkich mistrzów
W swojej antologii Miłosz prezentuje ewolucję gatunku poprzez sylwetki czterech filarów klasycznego haiku, nadając każdemu z nich konkretny rys filozoficzny:
- Matsuo Bashō: Przedstawiony jako uduchowiony mnich, asceta i mistrz zen. Jego utwory to kwintesencja kontemplacji, ciszy i poszukiwania Absolutu w najprostszych zjawiskach przyrody (jak słynny plosk wody wywołany przez żabę).
- Yosa Buson: Ukazany przez Miłosza jako genialny artysta i malarz. Miłosz podziwia w nim zmysłowość, niezwykły zmysł obserwacji wizualnej, operowanie kolorem i światłem.
- Kobayashi Issa: Najbliższy sercu Miłosza ze względu na swój głęboki humanitaryzm. Noblista podkreśla u Issy niesamowitą empatię, współczucie dla wszelkiego stworzenia (much, pcheł, ślimaków) oraz ból po stracie najbliższych, ubrany w genialnie proste słowa.
- Masaoka Shiki: Przedstawiony jako tragiczny modernizator, który pisał umierając na gruźlicę. Miłosz zwraca uwagę na jego rygorystyczny realizm i zasadę „szkicowania z natury”.
3. Kluczowe pojęcia i esencja poezji według Miłosza
W komentarzach do wierszy Miłosz rekonstruuje to, co uważa za esencję haiku. Zwraca uwagę na trzy główne aspekty:
- Przeciwstawienie: „Ja” vs. „Rzecz”: W haiku podmiot liryczny znika. Poeta nie opisuje swoich uczuć, lecz pozwala mówić przedmiotowi. Smutek czy radość wynikają z samego obrazu (np. samotny bambus na wietrze), a nie z narzuconego komentarza autora.
- Uważność (Mindfulness): Haiku to pochwała chwili obecnej. Liczy się tylko to, co tu i teraz – kropla rosy, krzyk ptaka, cień na ścianie.
- Zwięzłość jako dyscyplina: Skrajna ekonomia słowa wymusza na poecie porzucenie ozdobników, metafor i personifikacji. Rzeczy mają pozostać rzeczami.
4. Wpływ na polską wrażliwość
Wybór Miłosza diametralnie zmienił postrzeganie tej formy w Polsce. Poeta udowodnił, że próba kurczowego trzymania się struktury 5-7-5 w języku polskim często prowadzi do grafomanii i sztuczności, ponieważ polskie sylaby są dłuższe i cięższe niż japońskie mor. Miłosz w swoich tłumaczeniach postawił na ekwiwalent zwięzłości i rytmu, dając zielone światło dla nowoczesnego, bardziej elastycznego pisania haiku nad Wisłą.
Podsumowanie w jednym zdaniu:
„Wybór haiku” Czesława Miłosza to nie tylko antologia dawnej poezji japońskiej, ale przede wszystkim żarliwy manifest na rzecz poezji uważnej, czystej, skromnej i zakorzenionej w realnym świecie.
Ciekawe linki o haiku:
To absolutne centrum dowodzenia i najważniejsza instytucja w świecie anglojęzycznego haiku. Strona jest gigantyczną, darmową bazą wiedzy.
- Co tam znajdziesz: Cyfrową bibliotekę (Haiki Foundation Digital Library) z setkami darmowych tomików i esejów, słownik słów sezonowych (kigo), podcasty oraz archiwa wideo.
- Dla kogo: Dla każdego – od początkujących po naukowców badających strukturę wiersza. Sekcja Haiku Registry zawiera profile i wiersze tysięcy współczesnych poetów z całego świata.
Najstarsze (wydawane nieprzerwanie od 1969 roku) i najbardziej prestiżowe czasopismo poświęcone haiku poza Japonią.
- Co tam znajdziesz: Choć pełna wersja papierowa jest płatna, na stronie internetowej udostępniane są obszerne, bezpłatne archiwa. Znajdziesz tam genialne, głębokie eseje krytyczne, recenzje książek oraz próbki najwyższej próby współczesnego haiku.
- Dla kogo: Dla osób, które chcą zrozumieć teoretyczną i artystyczną ewolucję haiku na Zachodzie
Prywatna, ale niezwykle popularna i bogata strona prowadzona przez Michaela Dylana Welcha – jednego z najważniejszych popularyzatorów haiku na świecie.
- Co tam znajdziesz: Dziesiątki przystępnych esejów, praktycznych poradników typu „jak pisać, a jakich błędów unikać”, wywiady z mistrzami oraz analizy konkretnych utworów. Welch pisze w sposób niezwykle lekki i inspirujący.
- Dla kogo: Najlepsze miejsce dla praktyków, którzy chcą pisać lepsze haiku i szukają konkretnych wskazówek warsztatowych.
10 najlepszych Haiku
Wybór „10 najlepszych haiku na świecie” to podróż przez arcydzieła japońskiej klasyki, które ukształtowały ten gatunek, oraz utwory, które zrewolucjonizowały jego rozumienie na Zachodzie. Poniższe zestawienie obejmuje absolutne ikony gatunku, wskazywane przez badaczy (takich jak R.H. Blyth), antologie (w tym wybór Czesława Miłosza) oraz międzynarodowe instytucje, jak The Haiku Foundation.
Oto 10 genialnych miniatur, które zmieniły historię poezji:
1. Matsuo Bashō – „Stary staw” (1686)
Najsłynniejsze haiku w historii literatury światowej. Wybór absolutnie każdej instytucji i antologii.
古池や (Furu ike ya) — Stary staw 蛙飛び込む (Kawazu tobikomu) — Wskakuje żaba 水の音 (Mizu no oto) — Plosk wody
- Dlaczego jest genialne: To kwintesencja zen i narodziny haiku jako samodzielnej sztuki. Zderzenie wiecznej, nieruchomej ciszy (stary staw) z dynamicznym, chwilowym ruchem (żaba) i dźwiękiem, który po sekundzie znów rodzi absolutną ciszę.
2. Yosa Buson – „Wiosenny deszcz” (XVIII w.)
Klasyk nurtu malarskiego, uwielbiany i tłumaczony m.in. przez Czesława Miłosza.
春雨や (Harusame ya) — Wiosenny deszcz – 物語りゆく (Monogatari yuku) — Rozmawiając, idą 蓑と傘 (Mino to kasa) — Słomiany płaszcz i parasol.
- Dlaczego jest genialne: Buson, będąc malarzem, tworzy idealny, zmysłowy kadr. Nie wiemy, o czym rozmawiają ani kim są te osoby – widzimy tylko plamę deszczu i dwa poruszające się obok siebie kształty. Czysta plastyka słowa.
3. Kobayashi Issa – „Ślimaku, powoli” (XVIII/XIX w.)
Wybór badaczy podkreślających unikalny, głęboko humanistyczny ton Issy.
カタツムリ (Katatsumuri) — Ślimaku, そろそろ登れ (Soro soro nobore) — Wspinaj się powoli 富士の山 (Fuji no yama) — Na górę Fudżi.
- Dlaczego jest genialne: Genialna metafora ludzkiego losu i determinacji. Issa, człowiek o tragicznej biografii, współczuje małej istocie stojącej przed tytanicznym wyzwaniem. To haiku uczy pokory i czułości wobec świata.
4. Masaoka Shiki – „Zjadając persymonę” (1895)
Kamień milowy nowoczesnego haiku, napisany przez twórcę, który nadał gatunkowi obecną nazwę.
柿食えば (Kaki kueba) — Kiedy jem persymonę, 鐘が鳴るなり (Kane ga naru nari) — Odzywa się dzwon 法隆寺 (Hōryū-ji) — Świątyni Horyuji.
- Dlaczego jest genialne: To manifest zasady shasei (szkicu z natury). Shiki uwiecznił prosty, fizyczny akt jedzenia słodkiego owocu, który nagle zostaje zderzony z głębokim, czystym dźwiękiem buddyjskiego dzwonu. Połączenie smaku i słuchu.
5. Ezra Pound – „W stacji metra” (1913)
Wybór krytyków zachodnich jako najważniejsze haiku napisane w języku angielskim (mimo braku struktury 5-7-5).
The apparition of these faces in the crowd: — Zjawienie się tych twarzy w tłumie: Petals on a wet, black bough. — Płatki na mokrej, czarnej gałęzi.
- Dlaczego jest genialne: Pound napisał to po wyjściu z paryskiego metra. To genialny przykład zachodniego imagizmu zainspirowanego Japonią. Autor zestawia industrialny, nowoczesny miejski tłum z pierwotnym, czystym obrazem natury.
6. Matsuo Bashō – „Letnie trawy” (1689)
Uznawane za jedno z najbardziej przejmujących, egzystencjalnych haiku klasycznych.
夏草や (Natsukusa ya) — Letnie trawy – 兵どもが (Tsuwamono domo ga) — Wszystko, co pozostało 夢の跡 (Yume no ato) — Z marzeń wojowników.
- Dlaczego jest genialne: Napisane na dawnym polu bitwy. Bashō patrzy na bujną, zieloną trawę i uświadamia sobie, że natura całkowicie wchłonęła dramaty, krew i dumę dawnych samurajów. Przeminęła chwała, została przyroda.
7. Kobayashi Issa – „Świat rosy” (1819)
Najsmutniejsze haiku świata, napisane przez Issę po śmierci jego malutkiej córeczki.
露の世は (Tsuyu no yo wa) — Ten świat rosy 露の世ながら (Tsuyu no yo nagara) — Jest tylko światem rosy, さりながら (Sari nagara) — A jednak… A jednak…
- Dlaczego jest genialne: Choć buddyzm uczy, że życie na ziemi jest ulotne i nietrwałe jak poranna rosa (tsuyu no yo), Issa wyznaje w ostatnim wersie (sari nagara), że ból ojca po stracie dziecka jest silniejszy niż jakakolwiek filozofia.
8. Jack Kerouac – „Haiku z drogi” (Lata 50. XX w.)
Wybór Amerykańskiego Towarzystwa Haiku jako ikona „Beat Haiku”.
The low yellow moon — Niski, żółty księżyc above the quiet cottage — nad cichą chatą, The mailman walks. — listonosz idzie.
- Dlaczego jest genialne: Pisarz udowodnił, że amerykańska, codzienna sceneria idealnie nadaje się do uchwycenia „momentu haiku”. Nie ma tu zbędnej poetyckości – jest czysty, fotograficzny kadr, w którym czas na sekundę się zatrzymuje.
9. Chiyo-ni – „Powój” (XVIII w.)
Najsłynniejsze klasyczne haiku napisane przez kobietę (japońską poetkę i mniszkę buddyjską).
朝顔に (Asagao ni) — Powój studzienny つる巻きとられて (Tsuru makitorarete) — Oplótł wiadro u studni… 貰い水 (Morai mizu) — Idę prosić sąsiadów o wodę.
- Dlaczego jest genialne: Zamiast zerwać delikatny kwiat i zerwać pnącze, by zaczerpnąć wody z własnej studni, poetka woli iść z prośbą do sąsiadów. To przepiękna lekcja absolutnego szacunku dla życia i natury.
10. Kato Shuson – „Podczas nalotu” (1945)
Wybór instytucji badających haiku nowoczesne (Gendai Haiku). Praca, która udowodniła, że haiku potrafi unieść traumę wojny.
Iki hite hite — Ciężko dysząc, mago o daku toki — gdy tulę wnuka, kaki kieru — wszystko wokół znika.
- Dlaczego jest genialne: Napisane w trakcie bombardowania Tokio w czasie II wojny światowej. Shuson odrzucił klasyczne tematy o ptakach i kwiatach, pokazując, że w momencie śmiertelnego zagrożenia, jedyną rzeczą, jaka istnieje i ma znaczenie, jest bliskość drugiego człowieka. Czysty, surowy egzystencjalizm.